Reliktiv nurlanish (lot. relictum - qoldiq; boshqa nomlari: qoldiq nurlanish, kosmik mikroto'lqinli fon nurlanishi) - kosmik elektromagnit nurlanish. Reliktiv nurlanish intensivligi va spektrimutlaq qora jismning 2,7 K bilan nurlanishiga mos keladi. Reliktiv nurlanishning mavjudligi to'gkrisida birinchi marta 1948-yilda amerikalik olim George Gamow (1904-68), "qaynoq Koinot" nazariyasida tilga olgan. Bu modelga ko'ra, Koinot ilk davrda (galaktika va yulduzlarpaydo bo'lguncha) o'ta zich va qaynoq (o'ta yuqori haroratli) bo'lgan. Bu harorat vodoroddan geliynisintezlovchi yadro reaksiyalarining bo'lishi uchun yetarli bo'lgan. Sintez tufayli fazo o'ta zich elektromagnit nurlanish bilan to'yingan bo'lib, kuchsiz qoldiqlari reliktiv nurlanish ko'rinishida kuzatiladi. Reliktiv nurlanishni 1965-yilda Arno Penzias va Robert Wilson 7,35 sm to'lqin uzunligida kashf etganlar.
Keyinchalik Koinot kengayish natijasida soviy boshlagan. "Boshlangkich" vaqtdan bir necha yuz ming yil keyin atrof muhitning trasi 3000-4000K gacha pasaygan, zichlik esa r=10~20 g/sm 3 bo'lgan. Shu paytdan boshlab kimyoviy elementlar paydo bo'la boshlagan. Kengayish hozirgi kungacha davom etmoqda, deb hisoblansa, Koinot ham o'zidagi modda kabi sovimoqda, degan xulosa chiqadi. Hozirgi zamonga f=10 10yil bo'lgan; Koinotning hozirgi zichligi r=10~2' g/sm 3 deb olinsa, Koinot harorati 2,7 K bo'lgan reliktiv nurlanishni sochib turishi kerak. Darhaqiqat, 1965-yilda Bell telefon kompaniyasi (Angliya)ning radioantennasi 2,7K haroratli reliktiv nurlanishni, yalni 7,35 sm to'lqin uzunlikdagi radio nurlanishni qayd etdi. [1]

Manbalar
Ao'zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ushbu maqolani yozishda o'zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
